XL Logo.svg
17 november 2026 door Avans Hogeschool

Van dreiging naar daadkracht: waarom maatschappelijke weerbaarheid niet zonder het hbo kan

Onderwijs
Onderzoek
Samenwerken

Nederland is wakker geworden. Maar we liggen nog wel in bed te snoozen. Met die beeldspraak schetste voormalig voorzitter Militair Comité van de NAVO Rob Bauer tijdens het Studium Generale Van dreiging naar daadkracht hoe hij naar de huidige samenleving kijkt. We zien dat de wereld verandert, maar collectief handelen we daar nog onvoldoende naar. We erkennen de risico's van geopolitieke spanningen, cyberdreigingen en maatschappelijke ontwrichting, maar de keuzes die nodig zijn om weerbaarder te worden blijven vaak uit.

Admiraal buiten dienst Rob Bauer tijdens Avans Studium Generale Van dreiging naar daadkracht

Die constatering vormde het uitgangspunt voor het Studium Generale dat onderdeel was van het jaarlijkse werkcongres van de hbo-thematafel Veiligheid en Weerbaarheid. Dit congres vond plaats bij Avans Hogeschool en het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht in Breda, die hun deuren openden voor een dag vol kennisdeling, ontmoeting en samenwerking. Vertegenwoordigers van hogescholen, ministeries, financiers en lectoren uit het hele land kwamen naar Avans om te verkennen hoe het hbo en praktijkgericht onderzoek een rol kunnen spelen bij het versterken van die weerbaarheid. Ook studenten van de minor Internationale Conflicten en Nationale Veiligheid waren aanwezig.  

De rode draad van de dag was helder: veiligheid is niet meer alleen een zaak van defensie, politie of overheid. Een weerbare samenleving vraagt om bijdragen van iedereen. Van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties, maar ook van onderwijs en praktijkgericht onderzoek.  

Van efficiëntie naar weerbaarheid 

Volgens Admiraal b.d. Rob Bauer kijken veel mensen nog steeds te beperkt naar veiligheid. Defensie speelt een belangrijke rol, maar maatschappelijke weerbaarheid gaat ook over voedselvoorziening, energievoorziening, gezondheidszorg, infrastructuur en digitale systemen. Juist alle onderlinge afhankelijkheden maken moderne samenlevingen kwetsbaar.  

Volgens Bauer organiseerden we onze samenleving decennialang zo efficiënt mogelijk. "Voorraden werden kleiner, processen slimmer en organisaties steeds slanker ingericht. Dat werkte zolang omstandigheden stabiel waren, maar het heeft ook geleid tot een gebrek aan reservecapaciteit. Veel systemen zijn daardoor onvoldoende toegerust om grote schokken op te vangen."

Janine Janssen en Rob Bauer luisteren naar een vraag uit de zaal tijdens Avans Studium Generale Van dreiging naar daadkracht

Als we weerbaar willen worden moeten we anders denken, stelt Bauer. "Niet alleen optimaliseren voor de meest efficiënte situatie, maar investeren in schokbestendigheid. Wat gebeurt er wanneer digitale netwerken uitvallen, aanvoerketens worden verstoord of vitale voorzieningen onder druk komen te staan?"

Weerbaarheid raakt aan vrijwel alle sectoren van de samenleving. Ook zorgprofessionals, ingenieurs, bestuurders, onderzoekers en ondernemers hebben een rol te vervullen. Bauer pleit daarom voor een beweging van een wereld van 'ik' naar een wereld van 'wij'. Niet meer alleen onze individuele belangen behartigen, maar samen beschermen wat ons dierbaar is. 

Verbinding als fundament van veiligheid  

Dat onderschrijven ook de burgemeesters Ton Heerts (Apeldoorn) en Jack Mikkers (‘s-Hertogenbosch), die een regionaal perspectief toevoegden aan het verhaal van Bauer. Hun dagelijkse praktijk laat zien dat weerbaarheid ook gaat over het functioneren van gemeenschappen.  

Mikkers verwoordde het als volgt: "Veiligheid is niet de afwezigheid van gevaar, maar het hebben van verbinding." Die verbinding ontstaat wanneer mensen vertrouwen hebben in elkaar, in hun omgeving en in de overheid. Juist daarin schuilt volgens hem een belangrijke uitdaging. Polarisatie, wantrouwen en maatschappelijke tegenstellingen kunnen een samenleving kwetsbaar maken, ook zonder externe dreiging.

Burgemeesters Ton Heerts en Jack Mikkers tijdens Avans Studium Generale Van dreiging naar daadkracht

Kortom: we moeten niet alleen focussen op het bestrijden van incidenten, maar juist investeren in sociale cohesie, samenwerking en vertrouwen.  

De kracht van praktijkgericht onderzoek 

De maatschappelijke opgaven zijn te groot en te complex om door één organisatie of sector te worden opgelost. Overheden, kennisinstellingen, bedrijven en burgers hebben elkaar nodig.  

Juist hier kan het hbo het verschil maken. Door professionals op te leiden die kunnen omgaan met complexe veiligheidsvraagstukken, maar ook door samen met praktijkpartners kennis te ontwikkelen die direct bijdraagt aan een weerbare samenleving. 

Die bijdrage begint bij het stellen van de juiste vragen. Hoe versterken we het vertrouwen tussen overheid en burgers? Hoe maken we vitale infrastructuur weerbaarder? Welke rol speelt desinformatie bij maatschappelijke ontwrichting? Hoe kunnen regio's beter samenwerken tijdens langdurige crises? En welke maatregelen dragen daadwerkelijk bij aan weerbaarheid? Om die vragen te beantwoorden, is onderzoek nodig dat dicht op de praktijk staat en verschillende disciplines met elkaar verbindt. En daar ligt de kracht van het hbo: partijen samenbrengen, kennis ontwikkelen en die kennis vertalen naar toepasbare oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken.

Studium Generale Van dreiging naar daadkracht in OpenX bij Avans in Breda

Dat besef groeit ook binnen de overheid. Volgens Michel Bravo, Hoofd Strategie, Kennismanagement, Innovatie en Onderzoek van het Ministerie van Justitie en Veiligheid krijgt de maatschappijbrede aanpak daarom steeds nadrukkelijker een plek in het nationale veiligheidsbeleid. Er is behoefte aan maatregelen en aan kennis over wat daadwerkelijk werkt om de veiligheid en weerbaarheid van de samenleving te versterken. 

Want als dit Studium Generale één ding duidelijk maakte, is dat maatschappelijke weerbaarheid niet ontstaat op het moment dat een crisis uitbreekt. Of, zoals Bauer het formuleerde: “You have to know each other before you need each other.”  


Binnen Avans' Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht werken onderzoekers, studenten en praktijkpartners samen aan praktijkgericht onderzoek naar maatschappelijke weerbaarheid, veiligheid en sociale veerkracht.