Perspectief in Gezondheid

Anne Goossensen is sinds 2024 lector Zorg rond het Levenseinde bij Avans Hogeschool. Ze richt zich op de vraag hoe professionals, studenten en gemeenschappen beter kunnen omgaan met sterfelijkheid, verlies en rouw. Op 16 januari spreekt ze in Den Bosch haar lectorale rede uit. “Ook wij hadden als familie geen gedeelde taal over loslaten.”

Het interview met Anne vindt plaats bij St. Joost School of Art & Design, de kunstacademie van Avans. En dat is geen toeval: Anne en haar collega’s van het lectoraat Zorg rond het Levenseinde (‘een sprankelend team met heel veel verschillende disciplines’, dat onderdeel is van het Centre of Expertise Perspectief in Gezondheid) zoeken graag de verbinding met kunstenaars. “Onze omgang met de dood en verlies is sterk gemedicaliseerd. We zijn een soort vertrouwdheid met verlies en sterven kwijtgeraakt. In kunst, rituelen en symboliek zie ik een manier om opnieuw woorden te vinden.”

Het belang van kunst en rituelen

Jaren geleden, toen de knutselleraar van haar zoontjes overleed, besefte Anne dat onze tradities en rituelen aan het verdwijnen waren. Niet alleen de ontkerkelijking speelt volgens haar een rol: “Onze taal is verworden tot een soort succestaal. We willen vooral laten zien hoe goed het gaat. Die taal doet geen recht aan de diepe existentiële gevoelens die bij verlies horen.”

“Kunst en rituelen kunnen daar giga bij helpen. Kunstenaars zijn als geen ander in staat om vorm te geven aan verlies, en wat het met hen gedaan heeft. Met de kunstenaars hier zie ik een enorm vruchtbare cross-over.”

Geen gedeelde taal

In haar lectorale rede betoogt Anne dat de taalvelden – de verschillende aspecten van taalvaardigheid – in de maatschappij ‘nogal cognitief’ zijn. “Te eenzijdig gericht op medisch denken. Terwijl we ook behoefte hebben aan een taalveld dat met wijsheid te maken heeft. Wijsheid die rust, verbinding en richting geeft. Waarmee je kunt praten over de dood, ook met je kinderen.”

De dood van haar eigen vader, 4 jaar geleden, is wat Anne betreft tekenend. Van de te late herkenning van het sterven door zorgverleners, die tot het laatste moment ingrijpende interventies bleven uitvoeren, tot het ontbreken van proactieve gesprekken over het levenseinde. “Ook wij hadden als familie geen gedeelde taal over loslaten. We spraken er te weinig over voordat de dood zich aandiende.”

Rouwende persoon wordt gemeden

De ervaringen van Anne bevestigen het grote verhaal. “Dat gaat ook over het concept van een flatline society”, legt ze uit. “We zijn huiverig voor verlies, sterfelijkheid en de bijbehorende pijn. Denk aan de rouwende persoon die wordt gemeden in de supermarkt. Uit rapporten blijkt dat mensen die in de rouw zijn eenzaamheid ervaren en vaak botte opmerkingen krijgen. ‘Duurt jouw rouw al langer dan een jaar? Dan zou ik naar een psycholoog gaan.’”

“En dat terwijl 90% van de mensen gewoon een luisterend oor nodig heeft om erbovenop te komen en hooguit 10% gebaat is bij een therapeut”, weet Anne.

Zonder verdriet geen vreugde

“Daarbij komt: als we niet meer kunnen voelen, boeten we ook in aan vreugde”, gaat ze verder. “We blijven in het midden, bij die flatline. Het is schraal geworden tussen mensen. Ik denk dat SIRE-campagnes over het voeren van gesprekken dat taboe niet weg kunnen nemen. Zielige taal schrikt onze maatschappij af. Daarom vind ik de tentoonstelling Missen als een ronde vorm in Schiedam zo waardevol. Als je verlies in een esthetische context zet, met kunst en rituelen, verleid je mensen.”

Wat dat betreft kunnen we heel wat leren van andere – met name inheemse – volkeren, denkt Anne. “In Peru maken ze een soort pakketjes voor de overledene, despacho. Heel mooi, met allemaal kleurige veertjes en prachtig papier. Dat wordt dan dichtgeknoopt en als het ware in het vuur gelegd. Ik zie om me heen dat met name jonge mensen steeds meer openstaan voor dit soort rituelen.”

Avans als compassionate hogeschool

En daar ligt een kans voor Avans, denkt Anne. Op basis van internationale voorbeelden schreef ze een blauwdruk voor een compassionate school project. Dat is een werk- en studieomgeving die de behoeften rond dood, sterven en rouw erkent en faciliteert. “We zijn er nu mee bezig om dat in Breda te laten ontstaan”, vertelt Anne. “In de stad én bij Avans zelf. Onderdeel daarvan is dat onze kunststudenten verlies en sterven zichtbaar maken in de stad. En we kijken hoe we alle creativiteit in de stad weer in de school kunnen brengen.”

Tekst gaat verder onder de foto

Anne wil zichtbaarder worden in het onderwijs: “Denk aan projecten en symposia, zoals een luisterfestival met als thema rouw en verlies.” Daarnaast zoekt ze naar sleutelfiguren (‘champions’) bij Avans, die kunnen voorleven hoe we met verlies om kunnen gaan. Hoe je anderen steunt. Ze wil ook een listening lab op poten zetten, een werkvorm om te oefenen met luisteren. “Daarbij snijdt het mes aan 2 kanten: studenten oefenen met luisteren, terwijl het verliesverhaal van die ander de volledige aandacht krijgt.”

Verandering teweegbrengen

Wat drijft Anne eigenlijk? “Mijn ouders zijn gescheiden toen ik 12 was. Dat is superheftig, ook een rouwproces. Maar niemand op school wist ervan. Ik wist gewoon niet hoe ik het onder woorden moest brengen. Daarnaast denk ik dat ik een goede intuïtie heb, ik voel vaak goed aan welke kant iets opgaat. Zoals ik nu verwacht dat die wijsheid van inheemse tradities een grotere rol gaat spelen. Ik wil graag helpen om die volgende stap mogelijk te maken. Juist in de context van het onderwijs kunnen we verandering teweegbrengen.”

Vroeg of laat krijgt iedereen te maken met dood en verlies. Het lectoraat wil eraan bijdragen dat mensen zich weer meer gezien en gesteund voelen. Die maatschappelijke impact kan enorm zijn, maar hoe meet je dat? Daar komen de begrippen ‘grief literacy’ en ‘death literacy’ in beeld: rouwgeletterdheid en geletterdheid over de dood. “We hebben meetinstrumenten waarmee we kunnen meten hoe mensen met dood en verlies omgaan”, legt Anne uit. “Zo zien we waar dat ongemak zich precies manifesteert.”  

Thanatos & Philia

Veel onderzoeken van haar lectoraat komen samen tijdens de inspiratiesessies die onderdeel zijn van Annes lectorale rede, Thanatos & Philia – Over sterfelijkheid en de kunst van verbinding. “Thanatos is in de Griekse mythologie een personificatie van de dood. Philia personificeert een diepe, liefdevolle band tussen mensen. De zoektocht is of en hoe Philia, de liefdevolle verbinding, kan opbloeien als het taboe rondom Thanatos, de dood, vermindert. Ook tijdens de rede zal ik bezoekers vragen om stil te staan bij een eigen verlieservaring. Dat stuit ongetwijfeld op weerstand. En precies daar moeten we vanaf.”

De lectorale rede van Anne vindt plaats op vrijdag 16 januari van 12.45 tot 17.00 uur bij Avans in Den Bosch. Meer informatie en aanmelden? Klik hier.

En misschien heb je interesse in de volgende evenementen:

• 12 februari vindt de netwerkbijeenkomst Starten met Compassionate Communities en Cities plaats in Antwerpen, waar Anne een rondetafelgesprek leidt. Meer informatie en aanmelden? Klik hier.
• 9 en 10 maart vindt het 3de internationale Death Literacies Symposium plaats bij Avans in Breda. Meer informatie en aanmelden? Klik hier.
• 12 maart vindt het symposium Over verlies en sterfelijkheid plaats bij St. Joost in Breda. Meer informatie en aanmelden? Klik hier.
• Daarnaast is Anne betrokken bij de organisatie van een LuisterFestival, op 2 juni (save the date) bij St. Joost in Breda. Het thema is Verlies, Luisteren & Rituelen.