Opinie: De dood omarmen kan de druk op de zorg verlichten
Op dinsdag 12 mei, de jaarlijkse Dag van de Zorg, staan we stil bij de betekenis van zorg in onze samenleving. In dat kader lichten we een recente opinie uit van Anne Goossensen, lector Zorg rond het Levenseinde. Op 5 mei publiceerde Trouw haar bijdrage over het belang van stervensgeletterdheid en de betekenis daarvan voor mens en zorg. De lectoren van Avans Hogeschool mengen zich regelmatig in het maatschappelijke debat. Met opiniestukken in landelijke en regionale media dragen zij bij aan actuele discussies, variërend van zorg en duurzaamheid tot technologie en sociale vraagstukken. Lees hieronder de bijdrage van Anne Goossensen.
"Een betere stervensgeletterdheid voegt betekenis toe aan het leven, vergroot onze saamhorigheid en verkleint de druk op de zorg", stelt lector Anne Goossensen.
De Dag van de Zorg vindt plaats op de geboortedag van Florence Nightingale (1820-1910), de grondlegster van de moderne verpleegkunde. Haar werk bleek een vruchtbare bodem voor het verbeteren van de zorg en het op afstand houden van de dood.
Medicalisering
Want ruim een eeuw na Nightingales dood leven we gemiddeld langer dan ooit. Sterven is steeds verder gemedicaliseerd. Sterfelijkheid zien we als een probleem dat we op willen lossen. Onze taal doet geen recht meer aan de diepe existentiële gevoelens die bij verlies horen en bij fundamentele thema’s als dood en leven. Anders gezegd: we zijn onze stervensgeletterdheid kwijtgeraakt.
Betere geletterdheid
En juist met een betere geletterdheid rond sterven en rouw kunnen we als samenleving urgente problemen aanpakken. De Lancet Commission on the Value of Death publiceerde in 2022 een invloedrijk rapport over hoe we als maatschappij naar sterven kijken, onder meer in de zorg. De commissie pleit voor het ‘terugbrengen van de dood in het leven’. Anders gezegd: het meer waarderen van het leven door het onvermijdelijke einde te omarmen, te markeren of zelfs te vieren.
Waardiger proces
Zo’n radicaal andere houding ten opzichte van de dood kan uiteindelijk ook de druk op de zorg verlichten. Wellicht zet ze mensen ertoe om bewuster te kiezen tussen een natuurlijke dood en een medische strijd met als doel een korte levensverlenging. En ontstaat er ook ruimte voor een waardiger stervens- en rouwproces. Want daar kan een betere stervensgeletterdheid – zeker in de zorg – aan bijdragen.
Een illustratie daarvan is mijn eigen ervaring bij het overlijden van mijn vader in een verzorgingshuis. Daar kreeg ik tijdens het waken de vraag: “U heeft nu wel afscheid genomen, toch? Want uw vader wordt nu niet meer wakker.” En weg waren de nachtwakers. De zorgprofessionals in kwestie valt niets te verwijten. Dit voorbeeld bevestigt alleen een groter patroon van relationele handelingsverlegenheid, van onzekerheid over hoe je te verhouden tot de ander. Bij opleidingen zou het goed zijn als dit integraal onderdeel wordt van de lesinhoud.
Het terugbrengen van de dood in ons leven vergt een flinke ommezwaai van ons als maatschappij. Volgens de Lancet Commission is meer sociale betrokkenheid een van de manieren om dat te bereiken: een prominentere bijdrage van familie, buren en vrijwilligers aan iemands laatste levensfase. Dat versterkt ook de veerkracht en verbinding van de maatschappij als geheel. De dood maakt immers deel uit van ieders leven, hoe verschillend we ook zijn.
Voorbeeld volgen
Florence Nightingale werkte in de overtuiging dat zorg een gedeelde verantwoordelijkheid is voor de maatschappij. Laten we op deze Dag van de Zorg haar voorbeeld volgen en een betere stervensgeletterdheid speerpunt maken in ons zorgbeleid en ons persoonlijke leven. Op die manier kunnen we de zorg aanzienlijk verbeteren, net als ons welzijn en onze relaties in de laatste fase van het leven.
Anne Goossensen is lector Zorg rond het levenseinde bij Avans Hogeschool en hoogleraar luisteren & kwaliteit van samenleven aan de Universiteit voor Humanistiek.